Geplaatst op

Somire mare maksi

Puttertjes | doorborduren in korte columns

Tour-puttertjes zijn korte verhalen over kunst en erfgoed die zowel virtueel als werkelijk bezocht en beleefd kunnen worden.

Tour | 1 Groningen →Amersfoort→ Castricum

Virtuele Tours Puttertjes Digitale exposities tentoonstellingen in musea galeries en expositieruimtes kunst online


Somire mare maksi



‘Het is hier!’ BK zwaait in mijn richting. Op 2 km van ons Raadhuisje zoeken wij in het dorpje Uitwijk naar het graf van FRA Henkels (1906 – 1975). De in 1906 in Solingen (Duitsland) geboren August Henkels verhuisde met zijn ouders in 1910 naar Groningen en werd predikant. Zijn eerste parochie was Uitwijk-Waardhuizen, een kleine gemeente onder Woudrichem in het Land van Altena. Hij ligt er begraven samen met zijn vrouw Julia Henkels – Klooster, in het graf van hun dochtertje dat slechts enkele dagen heeft geleefd. Dat wisten wij niet. De koster van de kerk vertelt het ons. Maar waarom zijn wij hier eigenlijk? De onrust die ons de voorbije weken heeft overvallen maakt plaats voor een andere vorm van omgaan met de vrijheid te gaan en te staan waar we willen. Maar het virtuele gewandel door musea en galeries en inkijkjes in digitale collecties verveelt snel en ik kan het juiste gevoel maar niet te pakken krijgen. Tot dat ene moment!

Museum Flehite (Amersfoort) stuurde een link naar een filmpje van Het nummer So Long H.N. Werkman van popgroep The Dutch, met het dadaïstische gedicht beginnend met de woorden Somire mare maksi van Werkman voorgedragen door Job Cohen en vormgegeven in een schitterende animatie van Iris Frankhuizen naar Werkmans schilderijen en ‘druksels’. Flehite toont op dit moment de tentoonstelling Kunst uit Noord-Nederland Werkman e.v.a. met o.a. werken uit de collect Niemeijer-Hidding. Het filmpje overdonderde mij totaal. Was ik net zo geraakt als Werkman toen hij de Baalschem las die hij in 1941 aangereikt kreeg van FRA Henkels, waarvoor hij prachtige druksel maakte? Was ik net zo geraakt als de galeriehouder van BK (beeldend kunstenaar en echtgenoot), die in 1945 bij FRA Henkels in Heemstede voet over de drempel zette en voor het eerst geconfronteerd werd met het werk van N.H. Werkman en de kast met oudtestamentische voorstellingen?

De galeriehouder (1925 – 2009) van BK gaf ooit een lezing over Werkman, en zijn weduwe overhandigde ons enige tijd geleden een map met de teksten. Na het bekijken (en beluisteren) van het filmpje van Flehite was ik vertrokken. Met de werkman-map en het boekje Brieven van H.N. Werkman 1940-1945 als leidraad zocht ik op internet naar informatie. Het boekje kregen wij in 1997 van de galeriehouder. Hij vertelde ons keer op keer de verhalen over de ontmoetingen met Henkels, waarbij het verhaal Werkman – Henkels steeds beter in elkaar viel. Hij bezocht met zijn vrouw alle Werkman-exposities en ze reisden naar Bakkeveen in Friesland, naar de plek waar Werkman enkele dagen voor de bevrijding is geëxecuteerd. Ook hing er in hun huis een afbeelding uit de Chassidische legenden ‘De Sabbat der eenvoudigen’, een van de favoriete voorstellingen van Werkman uit de 20 bladen tellende Chassidische legenden gebaseerd op de Baalschem-legenden van Martin Buber.

Internet ontsloot het verhaal verder. Ik las over het ontstaan van Chassidische legenden en bekeek de druksels. Mijn gedachten dwaalden af naar 2018, toen wij een bezoek dat ik brachten aan Kröller-Müller samen met onze vriendin, de weduwe van de galeriehouder. Het Kröller-Müller Museum en de Vereniging Rembrandt organiseerden gezamenlijk de tentoonstelling ‘Als kunst je lief is’. Voor de expositie waren ruim 80 werken bijeengebracht die in de periode 2008-2018 mede met steun van de Vereniging Rembrandt zijn verworven. En daar stond de kast van Henkels met de oudtestamentische voorstellingen gemaakt door Werkman. Het Groninger Museum deed in 2017 één van zijn grootste aankopen ooit! ‘Het monumentje van contrasten’ zoals het museum de kast noemt is gekocht van de nazaten van FRA Henkels ‘De kast is een traditioneel meubel met moderne Bijbelse voorstellingen, geschilderd door een onkerkelijke kunstenaar voor een dominee als uitdrukking van een vriendschap die zonder de oorlog niet zou zijn opgebloeid.’ Ga mee op Tour | 1

So Long H.N. Werkman | The Dutch

Onderga de bijzondere muziek van de Dutch met het dadaïstische klankgedicht Somire mare Maksi voorgedragen door Job Cohen, en de prachtig vormgegeven animatie van Iris Frankhuizen naar Werkmans schilderijen en ‘druksels’. Klik hier of op de banner,,,


Video met Werkman-animatie The Dutch featuring met Job Cohen So Long H. N. Werkman Animatie Iris Frankhuizen


H.N. Werkman

Hendrik Nicolaas Werkman (Leens, 29 april 1882 – Bakkeveen, 10 april 1945) was een Nederlands expressionistisch kunstenaar. Hij werd bekend als de drukker van De Ploeg, de kunstenaarsvereniging die aan het begin van de 20e eeuw het culturele leven in Groningen ‘opschudde’. Lees meer…


Dada en klankgedichten

Het dadaïsme ontstond in de Eerste Wereldoorlog. De kunstenaars van dada hielden zich bezig met mengvormen van beeldende kunst, poëzie, theater en grafisch ontwerp. De dadaïstische gedichten van H.N. Werkman in zijn kunstuitgave ‘Hot Printing’ lijken op het eerste gezicht nonsensgedichten. Lees meer…


Werkman en De Ploeg

De Ploeg is een kunstenaarscollectief opgericht in de stad Groningen in 1918. De leden zijn vooral kunstschilders, maar ook musici en literatoren zijn lid geweest van de Groninger Kunstkring De Ploeg. Lees meer…


 Ds. F.R.A. Henkels

Ds. F.R.A. Henkels (Solingen 1906 – Borculo 1975) was dominee in Uitwijk, Winschoten, Nijehaske-Haskerdijke, Heerenveen en Heemstede. Verder was hij enige tijd directeur van het IKOR.

Hij onderhield nauwe contacten met schrijvers en kunstenaars in zijn tijd die aan de wieg stond van ‘De Blauwe Schuit’, een clandestiene uitgeverij die in de oorlogsjaren kleine brochures uitgaf om vrienden en bekenden te inspireren en te bemoedigen in hun strijd tegen het nationaal socialisme. Lees meer…

Dr. Jan Henk Hamoen (1950) schreef een studie naar leven en werk van ds. August Henkels (1906-1975) en zijn vriendschap met Vestdijk, H.N. Werkman en prof. G. van der Leeuw. Lees meer…

Nadat Henkels in 1960 met emeritaat was gegaan schreef hij tot aan zijn dood in 1975 artikelen onder de naam ‘roosjes’ in de Friese Koerier en later de Leeuwarder Courant. Ontdek meer…


De Blauwe Schuit

Drukkerij De Blauwe Schuit was een clandestiene uitgeverij tijdens de Tweede Wereldoorlog, opgericht door dominee August Henkels, onderwijzeres Adri Buning en chemicus Ate Zuithoff. ‘Ze wilden het wapen van de eenvoudige kunst inzetten tegen de demonie. Voor het drukwerk zocht Henkels Werkman op. Veertig nummers van het verzetsblad zijn er gemaakt, gedrukt en geïllustreerd door Werkman. Lees meer…


De Blauwe Schuit | Het Narrenschip

De naam ‘De blauwe schuit’ verwijst naar een schilderij van Jeroen Bosch ‘Het narrenschip’ ook wel bekend onder de naam ‘De blauwe schuit’. ‘Adri Buning onderstreepte de keuze van Henkels met de woorden: Maar natuurlijk. De blauwe schuit. Het schip der zotten. Het gilde van hen, voor wie er geen plaats is en kan zijn in de andere gilden. Naar de mening van Henkels was de situatie in het eerste oorlogsjaar dan al zo ernstig geworden, dat de zotheid het leven levend moest houden.’


 Gedicht aan Juliana | Het jaar 1572

In november 1940, het eerste oorlogsjaar, kwamen de uitgevers van De Blauwe Schuit – Henkels, Zuithoff en Buning – voor het eerst bij elkaar. Buning stelde voor het gedicht ‘Het jaar 1572‘ van Martinus Nijhoff te laten drukken. Daar lag het begin van Nederlands Onafhankelijkheid, ‘de tyrannie verdrijven, die mij ‘t herte wondt’. Ze zochten een drukker en zo ontstond het eerste contact tussen Henkels en Werkman. Lees meer…


Baalschem | Martin Buber

Henkels was bij het uitbreken van de oorlog dominee in Winschoten en vanaf februari 1941 in Heerenveen. Zijn studie theologie deed hij in Groningen (1927-1935) en in die tijd kwam hij in aanraking met Martin Buber, de vertaler van chassidische legenden in het Duits. Het chassidisme ontstond in het achttiende-eeuwse Polen. Grondlegger is rabbijn Yisroel ben Eliezer (1698-1760). Zijn bijnaam is Ba’al Shem Tov (Baalschem). Lees meer…


Brieven van H.N. Werkman 1940-1945

Nadat Henkels voor het eerst kennis heeft gemaakt met de kunst van Werkman, kocht Henkels een schilderij van hem. Hij gaf Werkman het boek Die Legende des Baalschem van de joodse filosoof Martin Buber. ‘Deze chassidische (volks)verhalen illustreert Werkman met een schitterende serie van twintig bladen. Tekst en afbeelding zijn verhulde daden van verzet.’

Uit Brieven van H.N. Werkman 1940-1945 blz. 19; Aan de heer Henkels, 17 maart 1941; ‘Weet U welke invloed het lezen van de Baalschem op mij heeft, dat ik er nog onmaatschappelijker door wordt. Ik kan het niet anders uitdrukken, het maakt me deemoedig. Ik lees niet meer dan een verhaal per avond, dat is genoeg voor meditatie…

Uit Brieven van H.N. Werkman 1940-1945 blz. 111; Aan August en Julia Henkels, 5 mei 1943; ‘Met het klimmen der jaren wordt het in den regel moeilijker vrienden te werven. En toch was voor mij de meest hechte vriendschap weggelegd tegen mijn zestigste jaar…’


Chassidische legenden

Van alle projecten die De Blauwe Schuit ondernam, waren de Chassidische legenden (Die Legende des Baalschem door Martin Buber), het langstdurende, meest ingewikkelde en uiteindelijk het meest bevredigende Werkman. Hij werkte eraan tussen 1941 en 1944. Lees meer…


De Sabbat der eenvoudigen

De Chassidische legenden zijn door Werkman tussen 1942 en 1943 verbeeld in twintig druksels. De Sabbat der eenvoudigen is het ‘druksel’ door Werkman gemaakt bij de legende ‘Das dreimalige Lachen’ uit de Baalchem. Als liefhebber van jazz en klassieke muziek tekent Werkman met ‘eenvoudige lijnen, in zwarten, groenen en gelen, de dans van de twee gekromde mensen’. Lees meer…


Ontmoeting met Sandberg en anderen

De in Amersfoort geboren Willem Sandberg (1897 – 1984) ontwerper en typograaf, werkte vanaf 1938 in het Stedelijk Museum. Hij bezocht Werkman in 1941 en nodigde hem uit naar Amsterdam te komen. Met Sandberg en anderen bezocht Werkman in mei 1941 de Bunker in Castricum.

Uit Brieven van H.N. Werkman 1940-1945 blz. 31; …een bezoek aan Castricum waar de betonnen kluis onder de duinen een miljoenenschat aan moderne schilderijen bevat. Van Gogh, Gauguin, Cézanne, Utrillo, Picasso, Campigli, Odilon Redon, Chagall, Manet, Monet, Pisarro, Seurat,  Sisly, Corot,  Renoir, Klee, Dufy en vele andere beroemde schildersLees meer…


Henkels in Sint Michelsgestel 

Henkels belandt in 1942 in kamp Beekvliet in Sint Michelsgestel waar hij als gijzelaar gevangen zit samen met o.a. Paul Guermonprez en Simon Vestdijk. Drie maanden zit hij vast, maar hij overleeft de internering en duikt daarna onder in Brabant (Giessen) een dorpje bij de gemeente Uitwijk-Waardhuizen waar hij van 1935 tot 1937 predikant was. Lees meer…


Kast met oudtestamentische voorstellingen

Henkels geeft Werkman af en toe ook privé een opdracht, met als hoogtepunt de kast met oudtestamentische voorstellingen (1943). De kast is gedecoreerd met de volgende scènes; De zondeval, De zondvloed, De vlucht uit Sodom, Het offer van Izaäk, Het gouden kalf, De terugkeer van de verspieders, De koperen slang, Jefta’s dochter, David en Goliath, Elia en de raven, De mannen in de vuuroven en Daniël in de leeuwenkuil. Lees meer…


Puzzelen met nieuwkomers

Lees het Puttertje over de ontmoeting met de kast met oudtestamentische voorstellingen tijdens het bezoek aan de tentoonstelling ‘Als kunst je lief is’ | Vereniging Rembrandt te gast bij Kröller-Müller Museum in 2018. Lees meer…


Groninger Museum

Bezoek het Werkman archief en het De Ploeg archief in het Groninger Museum. Lees meer…


Werkman Archief Groningen

Ontdek 1050 stukken betreffende Hendrik Werkman in het Werkman Archief in Groningen. Lees meer


Werkman atelier GRID

In het Grafisch Museum Groningen is een Werkman-atelier ingericht, waar aan de hand van authentiek materiaal wordt getoond hoe Werkmans technieken tot stand zijn gekomen. Ook zijn er verschillende ter plaatse vervaardigde reproducties van zijn druksels te bezichtigen. Lees meer…


Werkman Wandeling Groningen

Maak met een gids een wandeling door de stad Groningen. Terwijl je langs de sporen van Werkman loopt hoor je de verhalen over het leven en het werk van deze drukker-kunstenaar. De wandeling begint en eindigt bij het GRID Grafisch Museum. Lees meer…


Klankgedicht Werkman onder Oosterbrug Groningen

Op de onderzijde van het brugdek is, door kunstenaar Peter de Kan, een klankdicht aangebracht van de Groningse kunstenaar Hendrik Nicolaas Werkman, getiteld: Gestadige beweging. Als de brug opengaat bewegen de letters langzaam tot ze, bij de totale opening van de brug stil hangen.  Lees meer…


Uitwijk- Waardhuizen

In 1935 trouwt August Henkels met Julia Klooster en samen betrekken zij de pastorie van hun eerste gemeente Uitwijk-Waardhuizen, in het land van Altena. Lees meer… Daarna was Henkels predikant in Winschoten, Nijehaske-Haskerdijken en Heemstede. Henkels was de eerste directeur van het Ikor (Interkerkelijk Overleg inzake Radioaangelegenheden).

August Henkels en Julia Klooster liggen begraven op de kleine begraafplaats in Uitwijk, tussen de kerk en de pastorie in het graf van hun dochtertje dat slechts enkele dagen heeft geleefd.


Ik ga naar Tahiti

Deze film uit 1992 (regie Gerrard Verhage en scenario Ger Beukenkamp) vertelt de laatste dagen uit het leven van Werkman, die een paar dagen voor de bevrijding in 1945 door de SD werd opgepakt en gefusilleerd. Lees meer…


Groninger Museum

Drukker in oorlogstijd – H.N. Werkman en de Blauwe Schuit

Vaderlandsliefde, volharding en hoop op een betere toekomst: dit zijn veel voorkomende thema’s in de druksels van H.N. Werkman voor de Blauwe Schuit, een gezelschap dat werd opgericht aan het eind van 1940. Aan de hand van onder andere gebeden, psalmen, teksten uit de Joodse en Jiddische cultuur en moderne poëzie reageert het gezelschap op de bezetting. Lees meer…

t/m 4 oktober 2020


Tentoonstelling Groninger Museum afb. H.N. Werkman Balade voor een gevangen dichter 1943


Museum Flehite Amersfoort

Kunst uit Noord-Nederland WERKMAN e.v.a. 

Museum Flehite herdenkt H.N. Werkman met een expositie waarin o.a. zijn kleurrijke ‘druksels’ worden getoond. Daarnaast is er werk te zien van diverse andere Noord-Nederlandse kunstenaars. Alle werken in de expositie zijn afkomstig uit de collectie Niemeijer – Hidding. Voor het eerst wordt deze privéverzameling museaal getoond. Lees meer…

t/m 2 augustus 2020


Tentoonstelling Werkman e.v.a. Museum Flehite Amersfoort Collectie Niemeijer - Hidding Expositie 75 jaar vrij

Kunstbunker Castricum

In de duinen bij Castricum staat de ‘kunstbunker’. Deze is in het begin van de Tweede Wereldoorlog als eerste Nederlandse kunstbunker in opdracht van de gemeente Amsterdam gebouwd. Veel kunstwerken zijn daar het eerste jaar van de oorlog opgeslagen waaronder De Nachtwacht van Rembrandt. Lees meer…


Kijk voor actuele en lopende tentoonstellingen in Groningen op button 500

Naar een museum | Actuele tentoonstellingen | Nu te zien in Nederland en Vlaanderen


Kijk voor actuele en lopende tentoonstellingen in Amersfoort op button 500

Naar een museum | Actuele tentoonstellingen | Nu te zien in Nederland en Vlaanderen


Nieuwste boven | Dagelijks bijgewerkte lijst van exposities in Nederland en Vlaanderen | Druk op de knop

Nieuwste boven | Nieuwe tentoonstellingen en exposities in Nederland en Vlaanderen


Zoek op plaats van A tot Z | 500 plaatsnamen in Nederland en Vlaanderen | Druk op de knop

Zoek op plaats naar tentoonstellingen, musea, galeries en exposities in Nederland en Vlaanderen


Zoek op naam van A tot Z | meer dan 1000 musea, galeries en tentoonstellingsruimtes in Nederland en Vlaanderen | Druk op de knop

Museum en galerie zoeken op naam Overzicht musea en galeries van a tot z in Nederland en Vlaanderen


Thematentoonstellingen 2020 | 75 Jaar Vrijheid | Druk op de knop

Tentoonstellingen 75 Jaar Vrijheid 2020 exposities nu te zien


Kindertentoonstellingen | Familietentoonstellingen | Druk op de knop

Kindertentoonstellingen | Kunst kijken met kinderen | Museum jeugd


Overzicht Puttertjes | Korte verhalen over kunst en erfgoed met tips | Druk op de knop

Tentoonstellingen | Exposities | Kunst | Erfgoed Musea | Nu te zien


Cultuurtips | Museumrecensies | Museumresencent | Tentoonstellingen | Kunst en erfgoed nu te zien←tentoonstellingsagenda

←zoek museum | galerie

←zoek op plaats

←kinderen | jeugd

←nieuwste boven

←puttertjes


2016-2020 Puttertjes©